COP31 liderler zirvesi: Büyük emisyoncular yok, UNEP'in 2,6°C uyarısı masada

BM İklim Değişikliği Konferansı COP31'in liderler bölümünde Guterres fosil yakıt bağımlılığının bitirilmesi ve yoksul ülkelere finansman çağrısı yaptı. ABD üst üste ikinci yıl heyet göndermezken Çin ve Hindistan liderleri de katılmadı; UNEP'e göre tüm taahhütler uygulansa bile dünya 2,6°C ısınmaya gidiyor.

BM İklim Değişikliği Konferansı COP31'in liderler bölümü 11-12 Kasım'da Antalya'da toplandı. Yaklaşık 190 ülkenin katıldığı konferansta BM Genel Sekreteri António Guterres fosil yakıt bağımlılığının sona erdirilmesi, iklim değişikliğine uyum ve yoksul ülkelere finansman çağrısı yaptı. Ancak küresel karbondioksit emisyonlarının yarıdan fazlasını üreten ABD, Çin ve Hindistan zirveye devlet ya da hükümet başkanı düzeyinde katılmadı; ABD üst üste ikinci yıl hiç resmi heyet göndermedi.

Konferans 9 Kasım'da açıldı ve 20 Kasım'a kadar sürecek. Zirveye Türkiye ev sahipliği yapıyor, müzakereleri Avustralya yönetiyor. Bu düzende hükümetler arası pazarlıklar, Avustralya İklim Değişikliği ve Enerji Bakanı Chris Bowen'ın "müzakere başkanı" sıfatıyla yürütülüyor. Reuters'a göre Bowen, konferansın çok taraflılığın işlediğini göstermesini umduğunu söyledi.

Washington, Pekin ve Yeni Delhi zirveye en üst düzeyde gelmedi

AP'nin aktardığına göre 70'ten fazla dünya lideri ve üst düzey yetkili kürsüye çıkacak olsa da G7'nin yedi devlet ve hükümet başkanından yalnızca biri Antalya'daydı. Çin'i, Devlet Başkanı Şi Cinping'in özel temsilcisi sıfatıyla Devlet Başkan Yardımcısı Han Zheng temsil etti. Hindistan'ın açılış konuşmasını Çevre Bakanlığı Müsteşarı Narendra Bhooshan yaptı. Down To Earth'ün haberine göre Hindistan, gelişmiş ülkeleri Paris Anlaşması'ndan doğan finansman yükümlülüklerini yerine getirmeye çağırdı ve bu ülkelerden gelecek kamu finansmanının gelişmekte olan ülkeler için "merkezi" önemde olduğunu vurguladı.

ABD, Ocak 2026'da Paris Anlaşması'ndan çekilmesi yürürlüğe girdikten sonra bu yıl da müzakerelere temsilci göndermedi. Reuters'a göre Trump yönetimi, İran savaşının Hürmüz Boğazı'ndaki petrol sevkiyatını aksatmasının ardından petrol, doğalgaz ve kömür üretimini artırmaya yönelik politikaları destekliyor. Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen zirvedeydi; ancak AP'ye göre birçok Avrupalı lider katılmadı. Power Shift Africa direktörü Mohamed Adow, düşük katılımı AP'ye "utanç verici" diye nitelendirdi.

UNEP hesabı: bütün planlar uygulansa bile 2,6°C

Zirvenin arka planında BM Çevre Programı'nın (UNEP) 21 Ekim'de yayımladığı Emisyon Açığı Raporu 2026 var. Rapora göre ülkeler ulusal katkı planlarını (NDC, her ülkenin Paris Anlaşması kapsamında sunduğu emisyon azaltım hedefleri) eksiksiz uygulasa bile dünya bu yüzyılda yaklaşık 2,6°C ısınacak. Mevcut politikalar sürerse öngörü 2,8°C; uzun vadeli net sıfır hedefleri de tutturulursa 2,1°C. Küresel emisyonlar 2025'te 58,4 milyar ton karbondioksit eşdeğeri olarak hesaplandı; bu, 2024'e göre yalnızca 0,1 milyar tonluk bir düşüş anlamına geliyor.

BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) sekretaryasının 27 Ekim tarihli sentez raporuna göre 31 Ağustos'a kadar 154 tarafı kapsayan 127 yeni NDC sunuldu. Bu planlar 2019 küresel emisyonlarının yaklaşık yüzde 71'ini kapsıyor ve büyük bölümü 2035 hedefleri içeriyor.

Isınmanın kendisi de gündemde. Dünya Meteoroloji Örgütü'nün (WMO) verilerine göre 2026'nın ocak-eylül döneminde küresel ortalama sıcaklık sanayi öncesine göre yaklaşık 1,47°C yüksekti ve son dört yıl kayıtlardaki en sıcak dört yıl oldu; Reuters'a göre 2026 da güçlü El Nino etkisiyle en sıcak dört yıl arasına girme yolunda. Avrupa'nın Copernicus iklim servisi ekim ayını sanayi öncesine göre 1,75°C sapmayla kayıtlardaki en sıcak ekim olarak açıkladı.

Guterres'in fosil yakıt çağrısı, ada devletlerinin itirazı

Climate Home News'e göre Guterres, BM Genel Sekreteri olarak katıldığı son iklim konferansında bir "iklim adaleti mutabakatı" önerdi, ancak bunun nasıl bir biçim alacağını açıklamadı. Önerinin dört ayağı adil bir fosil yakıt dönüşümü, uyum ve erken uyarı sistemleri, erişilebilir finansman ve sınır ötesi iş birliği. AP'ye göre Guterres liderlere "Hayatımız ve çocuklarımızın geleceği için mücadele ediyoruz" dedi.

Brezilya Devlet Başkanı Lula da Silva, bilimin ve çok taraflılığın saldırı altında olduğunu söyledi ve önceki konferansta gündeme gelen fosil yakıt yol haritasının, 2028'deki ikinci Küresel Durum Değerlendirmesi'ne (Paris hedeflerine ne kadar yaklaşıldığını ölçen beş yıllık gözden geçirme) dahil edilmesini istedi. Climate Home News'e göre Marshall Adaları Devlet Başkanı Hilda Heine yeni fosil yakıt keşiflerinin kutlanacak değil korkulacak bir şey olduğunu söyledi. Etiyopya Başbakanı Abiy Ahmed ise her finansman sözü için üç soru sordu: Ne kadar, ne zaman, hangi koşullarla?

Konferansta tartışılan "2035'e kadar yüzde 35" elektrifikasyon taahhüdü, elektriğin küresel nihai enerji tüketimindeki payını bugünkü yaklaşık yüzde 23'ten yüzde 35'e çıkarmayı hedefliyor. Climate Home News'e göre taahhüdü Avustralya, Almanya, Norveç, Etiyopya ve Pakistan dahil yaklaşık bir düzine ülke destekledi; AB ve İngiltere ise imza atmadı. Reuters'a göre eleştirmenler, taahhüdün ek elektriğin düşük karbonlu kaynaklardan üretilmesini şart koşmadığına dikkat çekiyor.

Asıl pazarlık: 300 milyar dolar ve üç katına çıkacak uyum finansmanı

Müzakerelerin merkezinde para var. Geçen yıl Bakü'de kabul edilen hedef, gelişmekte olan ülkelere 2035'e kadar yılda en az 300 milyar dolar aktarılmasını ve tüm kaynaklardan sağlanan iklim finansmanının yılda 1,3 trilyon dolara çıkarılmasını öngörüyor. UNEP'e göre gelişmekte olan ülkelerin 2035'e kadar yalnızca uyum için yılda yaklaşık 305 milyar dolara ihtiyacı var; 2024'te sağlanan uluslararası kamu uyum finansmanı ise 28,2-31,7 milyar dolar aralığında kaldı. Kıyaslamak gerekirse ihtiyaç, mevcut akışın yaklaşık on katı.

UNFCCC Genel Sekreteri Simon Stiell açılışta ilerlemenin "yeterince hızlı olmaktan çok uzak" olduğunu söyledi ve geçen yıl kararlaştırılan uyum finansmanını üç katına çıkarma hedefinin yerine getirilmesini istedi. Eco-Business'ın aktardığına göre Stiell, uyum finansmanı bugün sağlanmazsa yarının insani krizinin daha ağır olabileceği uyarısında bulundu. Balkan Green Energy News'e göre ilk gün delegeler, uyum finansmanının ayrı bir gündem maddesi olup olmayacağı konusunda anlaşamadı.

Konuşma fırsatı bulamayan liderler için 17-18 Kasım'da ek bir oturum planlanıyor. Bu yazının hazırlandığı 12 Kasım itibarıyla zirveden ortak bir liderler bildirisi açıklanmadı; müzakere metinleri üzerindeki çalışma konferansın ikinci haftasına taşınıyor.

Kaynaklar: Reuters, AP, Climate Home News, UNEP, UNFCCC, WMO, Copernicus, Down To Earth, Eco-Business, Balkan Green Energy News, Bernama