ABD'de hava trafiği arızası tüm uçuşları durdurdu

ABD Federal Havacılık İdaresi (FAA), 13 Kasım öğleden sonra tüm hava yolu trafik kontrol merkezlerini etkileyen bir iletişim arızası nedeniyle ülkedeki bütün havalimanlarında kalkışları durdurdu. Yasak TSİ 04.15'te kalktı ama on binden fazla rötar ve binlerce iptalin etkisi 14 Kasım'da da sürüyor. Ulaştırma Bakanı Sean Duffy eski yönlendiricilerin aşırı yüklendiğini söyledi; siber saldırı belirtisi bulunmadığı açıklandı.

ABD'de 13 Kasım Cuma öğleden sonra hava trafiğini yöneten merkezlerin iletişim altyapısı aynı anda sarsıldı ve Federal Havacılık İdaresi (FAA) ülkedeki bütün havalimanları için yer durdurma (ground stop) kararı verdi. Kalkışlar dört saati aşkın süre durdu; ABD Doğu saatiyle 20.15'te, yani Türkiye saatiyle 14 Kasım sabahı 04.15'te hava sahası yeniden açıldı. Ancak bu yazının hazırlandığı 14 Kasım öğle saatleri itibarıyla havayolları yerinde kalan uçak ve ekipleri yeniden konumlandırmaya çalışıyor; Cumartesi uçuşlarında da binlerce iptal var.

FAA kararı, ABD hava sahasının tamamını kapsayan 22 Hava Yolu Trafik Kontrol Merkezi'ni (ARTCC) etkileyen bir "iletişim sorunu" gerekçesiyle aldı. ARTCC'ler, uçakların büyük bölümünü seyir irtifasında, yaklaşık 18 bin fit ve üzerinde yöneten bölgesel merkezler. Ulaştırma Bakanı Sean Duffy kararı X hesabından "tüm Hava Yolu Trafik Kontrol Merkezlerini etkileyen bir iletişim sorunu" sonrasında alındığını yazarak duyurdu. AP'nin aktardığına göre bu, son 25 yılın en uzun ülke çapındaki yer durdurmasıydı ve 11 Eylül 2001 saldırılarından bu yana ikinci kez tüm ülkede kalkışlar durduruldu.

Sorun 15.36'da radar ve telsiz hatlarında başladı

Duffy'nin Beyaz Saray'daki basın toplantısında anlattığına göre ABD Doğu saatiyle 15.36'da (TSİ 23.36) ülke genelindeki merkezlerde ve havalimanı çevresini yöneten yaklaşma kontrol birimlerinde (TRACON) "radar ve iletişimde istikrarsızlık" yaşandı. Bakanın açıklamasına göre yönlendirici ve anahtarlar (switch) veriyle aşırı yüklendi ve "verilerde tutarsızlık" üretmeye başladı; bunun üzerine sistem kapatıldı. Kalkış yasağının resmî duyurusu yaklaşık 16.00 civarında geldi; farklı yayın organları kararın saatini 15.54 ile 16.16 arasında veriyor.

Duffy'ye göre yasak ilan edildiğinde havada 3.500'den fazla uçak vardı. Havadaki uçaklar varış noktalarına devam etti, yerdeki uçaklar ise kalkamadı. Büyük havalimanlarında kapılar dolunca inen uçaklar pistlerin yanındaki yollarda bekletildi; AP'nin aktardığı yolcu anlatımlarına göre bazı yolcular uçakta saatlerce kaldı. Alaska ve Hawaii içindeki bazı uçuşlarla okyanus aşırı bazı seferler istisna tutuldu.

Bakan Duffy 1980'lerden kalma bakır hatları suçladı

Duffy, arızayı eski donanıma bağladı: "Eski, çok eski anahtarlarımız, eski yönlendiricilerimiz var. 1980'lerden kalma küçük bakır hatlar kullanıyoruz" dedi. Bakan, yaptıkları düzeltmenin bunun "eski ağdan kaynaklanan bir sorun" olduğunu gösterdiğini, yeni kurulan ekipmanın ise çökmediğini söyledi ve uyardı: "Bunlardan daha çok yaşayacaksınız."

İç Güvenlik Bakanı Markwayne Mullin ise şu an için kötü niyetli bir eyleme dair "hiçbir belirti" olmadığını, olayın "sadece bir telekomünikasyon kesintisi" göründüğünü söyledi. Mullin, sorunun mekanik kaynaklı göründüğünü ama soruşturma sürdüğü için hiçbir ihtimalin tamamen dışlanmadığını da ekledi. FAA, uçuşlara izin vermeden önce sistemlerin kararlı olduğunu doğrulamak için kapsamlı testler yaptığını açıkladı.

Resmî açıklamaların dışında kesintinin teknik kaynağına dair doğrulanmamış haberler de var. CBS News, kaynaklarına dayanarak hava trafik sistemini birbirine bağlayan özel iletişim ağına yapılan bir güncellemenin sistemi yeniden başlattığını ve çökmeye yol açtığını bildirdi. The Wall Street Journal'ın haberine göre etkilenen ağ, kontrolör ile pilot arasındaki telsiz frekanslarını taşıyan ve L3Harris şirketinin işlettiği telekom şebekesi. Sorunun hangi merkezde başladığına dair de farklı iddialar dolaşıyor. 14 Kasım itibarıyla FAA bu ayrıntıların hiçbirini resmî olarak doğrulamadı.

Yapay zekâ aracı SMART'la bağlantı reddedildi

Kesinti, FAA'nın yapay zekâ destekli trafik yönetim aracı SMART'ı 10 Kasım'da 22 merkezin tamamına genişletmesinden üç gün sonra yaşandı. Duffy, SMART'ın ERAM ve STARS gibi asıl kontrol sistemlerine bağlı olmadığını, kontrolörlere yalnızca kabul ya da reddedebilecekleri öneriler sunduğunu ve kesintiyle ilgisi olmadığını söyledi. Aracı geliştiren Air Space Intelligence şirketi de yer durdurmanın SMART'tan kaynaklanmadığını açıkladı.

On binden fazla rötar, Cumartesi de binlerce iptal

NBC News'in aktardığı FlightAware verilerine göre Cuma akşamı 19.30 itibarıyla ABD bağlantılı uçuşlarda 10.079 rötar ve 4.238 iptal vardı; iptaller saat 20.20'ye doğru 5.300'ü aştı. Kıyaslamak gerekirse bir gün önce, Perşembe günü yaklaşık 6.800 rötar ve 1.024 iptal kayda geçmişti. Kaynaklar arasında sayılar güncellenme saatine göre değişiyor; Cuma günü için farklı yayın organları 4 binden 7 bini aşkın düzeye kadar iptal rakamı veriyor.

Etki 14 Kasım'a da taşındı. AP'nin FlightAware verilerine dayanarak aktardığına göre Cumartesi günü ABD'de 2.500'den fazla uçuş iptal edildi, yüzlercesi rötar yaptı. American Airlines rötar ve iptallerin Cumartesi de süreceğini, JetBlue de ek iptaller olacağını duyurdu; Southwest, uçak ve ekip konumlarını Cumartesi sabahı yeniden değerlendireceğini açıkladı. Pilot ve kabin ekiplerinin yasal çalışma süresi sınırları da toparlanmayı yavaşlatıyor. NBA, NHL ve üniversite futbol takımları hafta sonu maçlarına ulaşmakta zorlandı; bazı maçların saati ya da günü değişti.

ABD'de havayolları, FAA kaynaklı iptallerde ek tazminat ödemekle yükümlü değil; ancak yolculara ücretsiz yeni rezervasyon ya da para iadesi sunmak zorunda.

Ocak 2023'teki NOTAM çöküşünden bu yana ilk ülke çapında yasak

ABD'de bundan önceki ülke çapındaki yer durdurma 11 Ocak 2023'te yaşanmıştı. O gün pilotlara güvenlik bildirimleri gönderen NOTAM sistemi çökmüş, FAA sabah saatlerinde tüm kalkışları yaklaşık 90 dakika durdurmuştu. Son yıllarda bölgesel kesintiler de gündemden düşmedi: 2025 baharında Newark havalimanına gelen uçakları yöneten kontrolörler, telekom arızası nedeniyle uçaklarla radar ve telsiz bağlantısını kısa süreliğine kaybetti; Eylül 2026'da ise Kuzeydoğu'daki bir iletişim kesintisi New York, New Jersey ve Philadelphia havalimanlarında yer durdurmalara yol açtı.

Duffy Kongre'den 50 milyar dolar istiyor

Duffy kesintinin ardından Kongre'ye açık çağrı yaptı: "Bu bir acil durum. Kongre'nin bize acil fon vermesini istiyorum. Bu iki partinin ortak meselesi. 50 milyar dolar istiyorum." Talep, eski donanım, telekomünikasyon ekipmanı ve kontrol kulelerinin yenilenmesini kapsıyor.

Kongre hava trafik sisteminin yenilenmesi için geçen yıl 12,5 milyar dolar onaylamıştı; yönetim buna ek olarak 30 milyar dolar daha istiyordu. Fox Business'ın aktardığına göre FAA, Nisan ayında 462'ye kadar eski ses iletişim anahtarının değiştirilmesi için Rohde & Schwarz USA ile yaklaşık 5 milyar dolarlık sözleşme imzaladı; yetkililer radar ve iletişim verisini taşıyan eski bakır kabloların yaklaşık yarısının yenilendiğini söylüyor. Duffy, Şükran Günü öncesindeki yoğun yolculuk dönemine kadar sistemin normale döneceğini umduğunu söyledi.

FAA, kesintinin kesin nedenine ilişkin teknik incelemenin sürdüğünü bildiriyor. Bu yazının hazırlandığı 14 Kasım öğle saatleri itibarıyla kurumdan, Duffy'nin "aşırı yüklenen yönlendiriciler" açıklamasının ötesinde yeni bir resmî bulgu paylaşılmadı.

Kaynaklar: AP, NBC News, CBS News, Fox Business, The War Zone, The Wall Street Journal, FlightAware, ABD Ulaştırma Bakanlığı