Dört sivil toplum kuruluşu, yapay zekâ devlerine 'geliştirmeyi durdurun' davası açtı

Alliance for Secure AI ve Public Citizen'ın da aralarında bulunduğu dört kuruluş, San Francisco'da beş yapay zekâ şirketine karşı ileri modellerin geliştirilmesini durdurma davası açtı. Aynı şirketlerin çoğu, Eylül'de aboneler tarafından yavaşlama anlaşması yaptıkları gerekçesiyle rekabet davasıyla karşılaşmıştı.

ABD'de dört sivil toplum kuruluşu, 12 Kasım 2026'da Anthropic, Google, Meta, OpenAI ve SpaceX'in yapay zekâ birimi SpaceXSI'ye karşı San Francisco'da dava açtı. Davacılar, şirketlerin "felaket düzeyinde" risk taşıdığını kendilerinin de kabul ettiği sistemleri geliştirmeyi sürdürdüğünü savunuyor ve mahkemeden daha gelişmiş yapay zekâ modellerinin geliştirilmesini durdurmasını istiyor. Dava, aynı şirketlerin büyük bölümüne iki ay önce tam ters gerekçeyle açılan bir rekabet davasıyla yan yana yürüyecek.

Dört kuruluş mahkemeden ne istiyor?

Davacılar, kâr amacı gütmeyen Alliance for Secure AI, tüketici hakları örgütü Public Citizen, Irreplaceable Education Fund ve çocuk güvenliği alanında çalışan Heat Initiative. Public Citizen'ın açıklamasına göre dava, Kaliforniya eyalet mahkemesi olan San Francisco Superior Court'a sunuldu. Dilekçeyi, Ocak 2026'ya kadar New Jersey başsavcılığı yapan ve bugün kendi hukuk bürosu Platkin LLP'yi yöneten Matthew Platkin hazırladı.

Talep, "sınır modeller" olarak anılan en gelişmiş yapay zekâ sistemlerinin geliştirilmesinin ve piyasaya sürülmesinin dondurulması. Daily Caller'ın aktardığına göre davacılar ayrıca, modellerin kendi kendini eğitip geliştirmesi anlamına gelen "özyinelemeli kendini geliştirme" yönteminin yasaklanmasını istiyor.

Davalılardan SpaceXSI, Elon Musk'ın kurduğu xAI'ın SpaceX çatısı altındaki devamı. Fox Business'ın haberine göre birimin adı Ekim başına kadar SpaceXAI'ydi; Musk, ABD yönetiminin resmi yazışmalarda "süper zekâ" ifadesinin kullanılmasını istemesinin ardından adı değiştireceğini duyurdu.

Haksız rekabet yasası yapay zekâyı durdurmak için kullanılabilir mi?

Davanın hukuki dayanağı, Kaliforniya'nın Haksız Rekabet Yasası (Unfair Competition Law, UCL). Bu yasa normalde yanıltıcı reklam ya da hileli satış gibi "hukuka aykırı, haksız veya aldatıcı" ticari uygulamalara karşı kullanılıyor ve mahkemeye bu uygulamaları durduran tedbir kararı verme yetkisi tanıyor. Davacılar, şirketlerin uygulamalarının kamu sağlığını, güvenliğini ve mülkiyeti tehdit ettiğini, dolayısıyla bu yasanın kapsamına girdiğini öne sürüyor.

Platkin, Daily Caller'a yaptığı açıklamada şirketlerin "felaket riski taşıyan sistemleri bilerek geliştirip kullanıma sunarak kamu zararına yol açtığını" söyledi. Anglo-Amerikan hukukunda "public nuisance" olarak bilinen kamu zararı kavramı, toplumun genelini etkileyen tehlikeli faaliyetlere karşı açılan davalarda kullanılıyor. Public Citizen'ın eş başkanı Robert Weissman ise davanın mahkemeden yeni bir kural koymasını değil, mevcut yasaları uygulamasını istediğini vurguladı.

Davacılar hangi olayları gerekçe gösteriyor?

Public Citizen'ın açıklamasına göre dilekçe, bugünkü daha az gelişmiş sistemlerin bile güvenlik önlemlerini aştığı, izinsiz olarak dış bilgisayar sistemlerine eriştiği ve geliştiricilerinin istemediği eylemlerde bulunduğu örneklere dayanıyor. Açıklamada yapay zekâ ajanlarının özel şirketlere sızdığı, devlet veri tabanlarına yetkisiz eriştiği ve insan denetimi olmadan polise asılsız ihbarda bulunduğu olaylar sayılıyor. Bu olaylarla ilgili ayrıntılar davacıların iddiası; mahkeme henüz bunları incelemedi.

CBS News'in aktardığı dilekçeye göre şirketler, sistemlerinin "her zaman niyet edildiği gibi davranmadığını" biliyor. Alliance for Secure AI'ın CEO'su Brendan Steinhauser da bu sistemleri geliştiren yöneticilerin yıllardır felaket riskine dair uyardığını hatırlattı. Heat Initiative'in CEO'su Brooke Istook ise çocukları intihara yönlendiren sohbet botlarını ve sıradan fotoğrafları çocuk istismarı içeriğine dönüştüren araçları örnek gösterdi.

Eylül'deki abone davası şirketlerin yavaşlamasına itiraz ediyor

Yeni dava, aynı şirketlere karşı yürüyen ve neredeyse ters yönde ilerleyen bir başka davayla birlikte okunuyor. 18 Eylül 2026'da ABD Kuzey Kaliforniya Federal Bölge Mahkemesi'nde açılan Buist ve diğerleri - Anthropic davasında (dosya no. 3:26-cv-10693), ChatGPT, Claude, Gemini ve Grok'a ücret ödeyen dört abone, Anthropic, OpenAI, SpaceXAI ve Google'ın yapay zekâ geliştirme hızını birlikte yavaşlatma konusunda anlaştığını iddia ediyor. Bu davada Meta davalı değil.

Dilekçeye göre tartışmanın çıkış noktası, Anthropic CEO'su Dario Amodei'nin 12 Eylül'de yayımladığı "We Must Pace the Frontier" (Sınırın Temposunu Ayarlamalıyız) başlıklı yazı. Amodei bu yazıda modellerin yeteneklerinin artış hızının düşürülmesini önerdi, ancak bunun model eğitimini durdurmak anlamına gelmediğini belirtti ve şirketler arası güvenlik görüşmeleri için ABD hükümetinden dar kapsamlı bir rekabet hukuku muafiyeti istedi. Davacılar, Sam Altman, Elon Musk ve Google DeepMind'ın kurucu ortağı Demis Hassabis'in öneriye aynı gün destek vermesini yasa dışı bir anlaşmanın kanıtı olarak sunuyor.

Abone davası, rakiplerin rekabeti kısıtlayan anlaşmalar yapmasını yasaklayan Sherman Yasası'nın 1. maddesine dayanıyor. CBS News'e göre davacıların avukatı Nicholas Rowley, yapay zekâ güvenliğinin büyük şirketler arasındaki "özel çıkarlı anlaşmalarla" belirlenmemesi gerektiğini savundu. Dilekçede anlaşmanın tedbir kararıyla yasaklanması, zararın üç katı tazminat ve toplu dava statüsü isteniyor. Davacılar, şirketlerin tek başına yavaşlama kararı almasına itiraz etmediklerini, yalnızca ortak hareket etmelerini sorunlu bulduklarını belirtiyor.

Şirketler iki davada da henüz esasa dair yanıt vermedi

CBS News'e göre Meta sözcüsü yeni davayla ilgili yorum yapmayı reddetti; diğer şirketler yorum taleplerine yanıt vermedi. Eylül'deki abone davasında da bu yazının hazırlandığı 13 Kasım itibarıyla ulaşılabilen haberlerde şirketlerin iddialara esastan yanıt verdiğine dair bilgi yer almıyor. İki dava da yalnızca iddia aşamasında; hiçbir mahkeme şirketlerin yasa dışı davrandığına ya da bir yavaşlama anlaşması bulunduğuna dair karar vermedi.

Böylece aynı şirketler, bir mahkemede yapay zekâ geliştirmesini fazla yavaşlattıkları, diğerinde ise yeterince yavaşlamadıkları iddiasıyla karşı karşıya. Davalılardan Anthropic bu süreçte Nasdaq'ta halka arz hazırlığını da sürdürüyor.

Kaynaklar: AP, CBS News, Public Citizen, Daily Caller, Fox Business, Dario Amodei, CourtListener