Hürmüz Boğazı'nda tankerler mayına çarptı, İran açıkladı

İran, Hürmüz Boğazı'nda Tahran'ın "kısıtlı" ilan ettiği sulara giren petrol tankerlerinin deniz mayınlarına çarparak alev aldığını açıkladı. Aynı günlerde BM Güvenlik Konseyi'ne sunulan bilanço, şubatta başlayan ABD-İsrail-İran savaşından bu yana boğazda ve çevresinde en az 25 denizcinin hayatını kaybettiğini gösterdi. Bu yazının hazırlandığı 14 Kasım akşamı itibarıyla tankerlerin adı, bayrağı ve sahibi açıklanmış değil; İran'ın anlattıklarını bağımsız olarak doğrulayan bir kaynak da yok.

İki tanker mi, üç tanker mi?

İlk açıklama 13 Kasım'da geldi. Reuters'ın İran devlet medyasına dayandırdığı habere göre Devrim Muhafızları donanması, iki petrol tankerinin mayınlara çarptıktan sonra patladığını ve tutuştuğunu duyurdu. AFP'nin aktardığı açıklamada Muhafızlar, gemilerin radar ve konum sistemlerini kapatarak boğazdan "izinsiz bir rotayla gizlice geçmeye" çalıştığını öne sürdü ve tankerlerden birinin süper tanker olduğunu söyledi. Aynı haberde, İran düzenli donanmasının boğazın doğusunda bir tankerin mayına çarpıp yandığını bildirdiği de yer aldı.

Al Jazeera ise 14 Kasım'da İranlı yetkililere dayanarak üç tankerin mayına çarptığını ve yandığını yazdı. Yayın kuruluşunun aynı günkü canlı yayın sayfasında, İran donanmasının bir tankerin daha boğazın doğusunda mayına çarpıp alev aldığını ve bunun son 24 saatteki beşinci olay olduğunu söylediği aktarıldı. Sayılar arasındaki fark açıklanmadı: İki, üç ve "beşinci olay" ifadelerinin aynı gemileri mi yoksa ayrı olayları mı kapsadığı belli değil. Beş olayın kaçının tanker olduğu da bilinmiyor.

Tahran, savaş boyunca boğazdan geçecek gemilerin İran'dan izin almasını şart koşuyor. İran donanması, devlet yayın kuruluşu IRIB'de okunan açıklamada, boğazın doğusundaki kısıtlı bölgeye giren her tankerin "deniz mayınlarına çarparak yakılacağını" bildirdi.

Washington'a göre ana rotalar mayından temizlendi

ABD ordusu ise boğazdaki ana geçiş rotalarını mayınlardan temizlediğini ve suyolunun ticari gemilere açık olduğunu söylüyor. Bu yazı hazırlanırken Amerikan tarafından 13-14 Kasım olaylarına dair ayrıntılı bir açıklama yoktu. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM) temmuz ayında benzer bir mayın iddiası için "IRGC'nin çoğu iddiası gibi bu da yanlış" demişti; Muhafızların mayın açıklamaları savaş boyunca birkaç kez tartışma konusu oldu.

İranlı yetkililere göre boğaz; ABD'nin İran limanlarına uyguladığı deniz ablukası sona erene, ekonomik yaptırımlar kalkana, dondurulmuş İran varlıkları serbest bırakılana, tüm cephelerde çatışma durana ve savaşın bittiği resmen ilan edilene kadar tam olarak açılmayacak.

BM'nin bilançosu: En az 25 denizci, 136 olay

BM'nin Ortadoğu, Asya ve Pasifik'ten sorumlu Genel Sekreter Yardımcısı Khaled Khiari, 13 Kasım Cuma günü Güvenlik Konseyi'ne verdiği brifingte 11 Kasım'a kadar derlenen verileri paylaştı. Al Jazeera'nın aktardığına göre Khiari, savaşın başladığı şubattan bu yana Hürmüz'de ve çevresinde en az 25 denizcinin öldüğünü söyledi. Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO), 1 Mart-11 Kasım arasında Hürmüz ve daha geniş Orta Doğu'da gemileri içeren 136 güvenlik olayı kaydetti. Bunların 35'i ekimde yaşandı; bu, savaşın başından bu yana en yüksek aylık sayı. Kasımın ilk 11 gününde 10 olay daha kaydedildi.

Kaynaklarda öteki ayların tek tek dökümü yer almıyor. Ancak toplamdan ekim ve kasım rakamları çıkarıldığında mart-eylül dönemine 91 olay kalıyor; bu da yedi ayda aylık ortalama 13 olay demek (bu bizim hesabımız). Yani ekim, önceki yedi ayın ortalamasının yaklaşık 2,7 katı olaya sahne oldu.

Khiari, "Bu durumun yeni normal hâline gelmesine izin verilemez" dedi ve bölgede deniz seyrüseferinin tamamen yeniden sağlanması çağrısında bulundu. Sivil gemilerin ve ticari taşımacılığın hedef alınmaması gerektiğini, olayların kabul edilemez olduğunu söyleyen Khiari, Orta Doğu'daki mevcut deniz düzenlemelerini "maliyetli, öngörülemez ve güvensiz" diye niteledi.

Gemi trafiği savaş öncesinin üçte birine indi

Birleşik Krallık Deniz Ticaret Operasyonları (UKMTO) merkezinin son raporuna göre Hürmüz'den geçişler savaş öncesi düzeyin yaklaşık yüzde 65 altında. Kabaca söylemek gerekirse, savaştan önce 100 geminin geçtiği yerden bugün 35 civarında gemi geçiyor (bu bizim hesabımız). Savaştan önce dünya petrolünün yaklaşık beşte biri bu dar suyolundan taşınıyordu.

Khiari'ye göre aksama enerji, taşımacılık ve sigorta maliyetlerini yukarı itiyor, enflasyonu besliyor ve gıda güvenliğini tehdit ediyor. BM yetkilisi özellikle gübre sevkiyatlarının ciddi biçimde kısıldığına, bunun tarım tedarik zincirlerine ek baskı yapabileceğine dikkat çekti.

Kayıtlı olay sayılarının gerçeği tam yansıtmayabileceği de biliniyor: UKMTO geçen ay yayımladığı raporda, gemilerin çoğunun artık saldırıları bildirmediğini ve gerçek sayıyı doğru raporlamakta zorlandığını belirtmişti.

Yemen'den Riyad'a gönderilen İHA'lar düşürüldü

Bölgedeki gerilim Hürmüz'le sınırlı değil. Al Jazeera'nın 14 Kasım canlı yayınına göre Yemen'deki Suudi Arabistan öncülüğündeki koalisyon, Husilerin Riyad'a ve Suudi Arabistan'ın güney bölgelerine doğru gönderdiği iki insansız hava aracını (İHA) önleyip imha ettiğini açıkladı. Aynı gün İran Devrim Muhafızları da Hürmüz Boğazı'ndaki Keşm Adası üzerinde bir ABD MQ-1 Predator İHA'sını düşürdüğünü duyurdu. Bu iddialar da bağımsız kaynaklarca doğrulanmadı.

Mayın olaylarının ayrıntıları, yani gemilerin kimliği, mürettebatın durumu, olası can kaybı ya da petrol sızıntısı, 14 Kasım akşamı itibarıyla netleşmiş değil. Gemi sahiplerinden ya da bayrak devletlerinden gelecek bir açıklama, İran'ın anlattıklarının sınanabilmesi için ilk somut veri olacak.

Kaynaklar: Reuters, AFP, Al Jazeera, Birleşmiş Milletler, IMO, UKMTO, IRIB, CENTCOM, NASA