Trump, Şi ve Putin'den dört maddelik bildiri

Politika Elif Arslan
Trump, Şi ve Putin'den dört maddelik bildiri
ABD, Çin ve Rusya liderleri Şenzen'deki ilk üçlü zirvenin ardından BM reformu, petrol arzı, uluslararası mahkemeler ve nükleer riski kapsayan dört maddelik bir bildiri yayımladı. Ukrayna, İran, Tayvan ve ticaret metinde yer almadı.

ABD Başkanı Donald Trump, Çin Devlet Başkanı Şi Cinping ve Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, 19 Kasım Perşembe günü Çin'in Şenzen kentinde ilk kez üçlü bir zirvede bir araya geldi. APEC toplantılarının kenarında yapılan ve AP'ye göre bir saati aşan görüşmenin ardından dört maddelik ortak bir bildiri yayımlandı. Bildiride BM reformu, petrol arzı, uluslararası mahkemeler ve nükleer risk yer alıyor; Ukrayna ve İran savaşlarına ise hiç değinilmiyor.

Görüşmeye, Şi'nin dün Trump'ı Şenzen'de pistte karşılamasıyla başlayan ikili temaslar zemin hazırladı. Üç lider, dünyanın en büyük üç nükleer cephaneliğine sahip ülkeleri yönetiyor.

"Barışa Doğru" bildirisinde dört taahhüt

Çin devlet ajansı Xinhua'nın yayımladığı tam metne göre belgenin resmi adı "Çin-Rusya-ABD Devlet Başkanları Barışa Doğru Bildirisi". Girişte, üç liderin uluslararası durum hakkında "derinlemesine görüş alışverişinde bulunduğu" ve stratejik istikrarı korumayı taahhüt ettiği belirtiliyor. Maddeler şöyle:

  • BM reformu: BM Güvenlik Konseyi'nin daimi üyeleri olarak üç ülke, BM'nin küresel sorunlara daha etkili yanıt verebilmesi ve uluslararası barış ile güvenlik misyonuna uygun hale gelmesi için reform taahhüdünde bulundu.
  • Enerji: Üç ülke, "tüm ulusların yararına" rafine petrol ürünlerinin üretimini ve arzını artırmayı planlıyor; istikrarlı enerji akışının önemini yeniden vurguladı.
  • Uluslararası mahkemeler: Liderler, devlet rızası ilkesinin ve devlet yetkililerinin dokunulmazlığına saygının "son derece önemli" olduğunu kabul etti; Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) ve benzeri kurumların "yargı yetkilerini kötüye kullanmaması gerektiği" konusunda uzlaştı.
  • Nükleer risk: Liderler, "nükleer savaşın kazanılamayacağını ve asla yapılmaması gerektiğini" yeniden teyit etti. Üç ülke, nükleer riskleri azaltmak ve nükleer silahların yayılmasını önlemek için diyalog yürütecek.

AP'nin değerlendirmesine göre bildiri, BM reformunun neyi kapsadığını açıklamıyor. Nükleer maddede de silahsızlanma için somut bir takvim ya da sayısal hedef bulunmuyor.

Şenzen'de yayımlanan Çin-Rusya-ABD bildirisinin dört maddesi (BM reformu, enerji, uluslararası mahkemeler, nükleer risk) ve bildiriye girmeyen Ukrayna, İran, ticaret, Tayvan ve Kim Jong Un başlıklarını gösteren tablo
Bildirinin dört maddesi ve zirve öncesinde gündemde olup metne girmeyen konular. Grafik: İlkeli Haber (Xinhua, AP, Al Jazeera, NBC verileriyle)

UCM maddesi neden dikkat çekti?

Lahey'deki UCM, savaş suçları ve insanlığa karşı suçları yargılayan kalıcı bir mahkeme. ABD, Çin ve Rusya, mahkemenin kurucu belgesi olan Roma Statüsü'ne taraf değil. UCM, Mart 2023'te Ukraynalı çocukların Rusya'ya götürülmesi suçlamasıyla Putin hakkında yakalama kararı çıkarmıştı.

Al Jazeera'ya göre ABD, Afganistan'daki Amerikan askerlerine yönelik soruşturma ve İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu hakkındaki yakalama kararı nedeniyle mahkemeye ve yetkililerine yaptırım uyguluyor. Çin ise Filipinler'in eski devlet başkanı Rodrigo Duterte hakkındaki kararın ardından mahkemeye yönelik eleştirilerini sertleştirdi. Bu yazının hazırlandığı 19 Kasım akşamı itibarıyla UCM'den bildiriye resmi bir yanıt gelmedi.

Ukrayna, İran ve Tayvan metne girmedi

Kremlin Sözcüsü Dmitriy Peskov, AP'ye göre Ukrayna'nın ikili görüşmelerde ele alındığını ancak üçlü zirvenin ana konusu olmadığını söyledi. Putin ise NBC'nin aktardığına göre Ukrayna'nın güvenlik hakkı olduğunu, ama bunun "Rusya'nın aleyhine" olamayacağını belirtti. Putin'in danışmanı Yuriy Uşakov, "hiçbir tarafın özellikle önemli bir açıklama yapmadığını" ifade etti. Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski, Ukrayna'nın masada olmamasını "büyük bir hata" olarak nitelendirdi.

İran da bildiride yer almadı. Trump, Şi ile İran'ın Hürmüz Boğazı'nı tamamen yeniden açması ve nükleer silah edinmemesi gerektiği konusunda hemfikir olduklarını söyledi. AP, Şi ya da Putin'in İran meselesinde yardım sözü verdiğine dair bir işaret olmadığını aktardı.

AP'ye göre Çin'in Tayvan'a ilişkin tutumu üçlü görüşmede ele alınmadı; Çin tarafına göre Şi, ikili görüşmede Trump'tan konuyu dikkatle ele almasını istedi. Ticarette de bildiriye bir madde girmedi. NBC'ye göre Trump, Şi'den Amerikan çiftçileri için daha fazla alım yapılmasını isteyeceğini söyledi. Trump'ın zirve öncesinde ihtimal olarak andığı Kuzey Kore lideri Kim Jong Un ile bir görüşme yapıldığına dair 19 Kasım itibarıyla bir haber yok.

Liderler zirveyi nasıl anlattı?

Trump, AP'ye göre toplantıyı "gerçekten tarih yazmak" diye tanımladı ve Putin'e dönerek "Bundan pek çok harika şey çıkabilir ya da en azından başlayabilir" dedi. NBC'ye göre Trump, Çin'in ABD ve Rusya ile yeni bir nükleer silah kontrolü anlaşmasına katılmasını savunuyor, ancak Şenzen'den büyük bir sonuç beklenmemesi gerektiğini de söylemişti.

Trump, Fox News'e verdiği röportajda casusluk sorusuna "Biz Çin'i gözetliyoruz, onlar da bizi" yanıtını verdi ve ABD'nin bu işte daha iyi olduğunu öne sürdü.

Şi, görüşmeleri "olumlu ve verimli" olarak değerlendirdi. AP'ye göre Şi, "Diyalog durmadıkça ve kapılar açık kaldıkça barış için umut vardır" dedi; Al Jazeera'ya göre ise "Soğuk Savaş zihniyetinin" bırakılması çağrısında bulundu ve nükleer silahların tamamen yasaklanması gerektiğini söyledi. Putin, üç ülkenin İkinci Dünya Savaşı'nın galipleri olarak uluslararası barış ve güvenlikte "ortak sorumluluk" taşıdığını vurguladı.

Avrupa'da "dostum" sözüne tepki

Trump'ın zirve öncesinde Putin için "dostum" demesi Avrupa'da tepki çekti. Time'ın haberine göre Polonya Başbakanı Donald Tusk sosyal medyada "Tanrı bizi böyle dostlardan korusun" diye yazdı. Polonya Dışişleri Bakanı Radosław Sikorski de Putin'e yakınlaşma görüntüsünün "bir miktar endişe" yarattığını söyledi.

Zirveyle aynı gün Almanya, Fransa, İngiltere ve İtalya liderleri, NATO Genel Sekreteri Mark Rutte ve Zelenski, Ukrayna'ya destek için Berlin'de "Gönüllüler Koalisyonu" toplantısında bir araya geldi. Time'a göre Trump'ın özel temsilcileri Steve Witkoff ve Jared Kushner'ın da toplantıda Şenzen görüşmeleri hakkında bilgi vermesi bekleniyordu.

Al Jazeera'ya göre bir sonraki büyük buluşma, ABD'nin gelecek ay Miami'de ev sahipliği yapacağı G20 zirvesi olabilir. Trump, Putin'i de davet etti; Avrupalı G20 üyeleri ise Putin ile aynı salonda bulunmak istemediklerini açıkça belirtti.

Kaynaklar: Xinhua, AP, Al Jazeera, NBC News, Fox News, Time

Paylaş: WhatsApp X Facebook